कला, हस्तकला आणि संस्कृती

भारतातील कला ही जीवनाचा पर्याय बनून राहिली आहे; लिखित इतिहासाची प्रथा रूढ होण्याच्या खूप आधीपासून, या सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण भूमीत जन्मलेल्या प्रत्येक व्यक्तीच्या दैनंदिन अस्तित्वात ती गुंफलेली आहे. या भूमीत जन्मलेल्या लोकांनी आपल्या कथा, महत्त्वाच्या घटना आणि आपला सामूहिक भूतकाळ नोंदवण्यासाठीच नव्हे, तर दैनंदिन जीवनातील साध्या वस्तू सुशोभित करण्यासाठी आणि अधिक आकर्षक बनवण्यासाठीही लेखनाव्यतिरिक्त स्वतःला व्यक्त करण्याची साधने विकसित केली. भारतात कला निर्माण करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साहित्याची व्याप्ती मातीपासून धातूपर्यंत पसरलेली आहे; प्रत्येक माध्यम त्या त्या भागातील लोकांच्या कौशल्यांना आणि गरजांना सर्वोत्तम रीतीने व्यक्त करण्यासाठी विकसित झालेल्या, स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण अशा अनोख्या तंत्रात हाताळले जाते. हजारो वर्षे लाभलेल्या राजाश्रयामुळे गतिशील आणि स्पर्धात्मक वातावरणात कलेचा बहर फुलला, आणि राजासाठी ज्ञानाचे सर्वोच्च मापदंड निश्चित करण्यात आले होते. आश्रयदाता म्हणून राजाने चौसष्ट कला (कला आणि कौशल्ये) जाणून घेणे व त्यांची चिकित्सा करणे अपेक्षित होते, आणि तो अनेकदा स्वतः कलाकारही असे.