ભારતમાં કૃષિ

1947માં આઝાદી વખતે અંગ્રેજો ભારતને આર્થિક અને સામાજિક રીતે બેહાલ સ્થિતિમાં છોડી ગયા. ત્યારથી કૃષિમાં હરિત ક્રાંતિ (અનાજ), શ્વેત ક્રાંતિ (દૂધ), પીળી ક્રાંતિ (ખાદ્ય તેલીબિયાં) અને નીલી ક્રાંતિ (જળકૃષિ) થઈ છે. આજે કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રો ભારતીય અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે, યોગદાન (2023માં GDPના લગભગ 16%) અને આ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકોની સંખ્યા (2023-24માં 46.1%) બંને દૃષ્ટિએ. જોકે અર્થતંત્રના વ્યાપક વિકાસ સાથે કૃષિનો હિસ્સો સતત ઘટી રહ્યો છે. ભારત કૃષિ ઉપજનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું ઉત્પાદન કરે છે, પરંતુ ખેતી હેઠળની જમીન સૌથી વધુ છે; તે 120 દેશોમાં લગભગ 52 અબજ યુએસ ડૉલરથી વધુની (નાણાકીય વર્ષ 2024-25) નિકાસ કરે છે (જે યુરોપિયન યુનિયનની કૃષિ નિકાસના બમણાથી વધુ છે), અને કૃષિ ઉપજનો સાતમો સૌથી મોટો નિકાસકાર છે.

ક્ષેત્ર સારો દેખાવ કરી રહ્યું છે, તેમ છતાં સંગ્રહ, રસ્તા, બજારો સુધીની પહોંચ, ન્યાયી નાણાકીય સહાય અને ગ્રાહકો સુધીની પહોંચ જેવા સહાયક માળખાની સમસ્યા 70 વર્ષથી યથાવત્ રહી છે. જોકે 2014 પછી આમાંના અનેક મુદ્દાઓના ઉકેલ માટે મોટા કૃષિ સુધારાઓ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. સર્વવ્યાપી ઇન્ટરનેટના આગમન સાથે અનેક કૃષિ એગ્રીગેશન કંપનીઓએ ખેડૂતોને પોતાની પેદાશો સીધી અંતિમ ગ્રાહકોને વેચવા સક્ષમ બનાવ્યા છે. છતાં ખરાબ રાજકારણ, સ્થાનિક ભ્રષ્ટાચાર અને રાજ્ય સ્તરે અસમાન માળખું લાખો ખેડૂતોને ગરીબી રેખા નીચે રાખી રહ્યાં છે. વળી પંજાબ જેવાં રાજ્યોમાં રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના વ્યાપક ઉપયોગથી હેક્ટર દીઠ ઉપજ વધી છે, પણ નફાકારકતા ઘટી છે, કારણ કે વધતા ઉપયોગની જરૂરિયાતને કારણે ખર્ચ વર્ષ-દર-વર્ષે વધતો જાય છે. 2016માં સિક્કિમ 100% ઓર્ગેનિક બનનાર ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું, અને એક શાંત ક્રાંતિ ચાલી રહી છે જેમાં સમૃદ્ધ અને વધુ જાગૃત ગ્રાહકો રસાયણમુક્ત પેદાશોની માગ કરી રહ્યા છે.

ટેકનોલોજીએ દરેક ગામમાં ટેલિવિઝન અને ઇન્ટરનેટ પહોંચાડ્યાં છે, પરંતુ સાથે સાથે બધી આધુનિક વસ્તુઓ ધરાવવાની આકાંક્ષા પણ જગાવી છે. ક્યારેક આના કારણે ખેડૂતો આધુનિક સુવિધાઓ વસાવવા, લગ્ન કરવા, મૃત્યુ પછીની વિધિ કરવા કે પ્રિયજનના તબીબી બિલ ચૂકવવા માટે ભારે ઉધાર લે છે. આ તેમને દેવાના એવા ફંદામાં ફસાવે છે જેમાંથી તેઓ છટકી શકતા નથી. સ્થાનિક રાજકારણીઓએ લોન માફ કરીને અને દરેક પર્યાવરણીય ઘટના માટે રાહત આપીને આવા વર્તનને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, જેનાથી બેંકિંગ અને નાણાકીય માળખું નબળું પડ્યું છે. કેટલીક વાર અત્યંત દેવામાં ડૂબેલા કેટલાક ખેડૂતો આત્મહત્યા કરે છે.